Leturleyfi – smá hugleiðing
Fyrir nokkrum árum var það nokkuð algengt að ljósmyndir væru notaðar í heimildarleysi í auglýsingar og þess háttar efni. Myndir af diskum eða myndir halaðar niður af netinu keyptar á öðrum forsendum en raunveruleg notkun var. Þegar stærri ljósmyndasöfnin fengu umboðsmenn hér á landi lagaðist þetta til muna og viðskiptavinirnir voru vandir á þann hugsunargang að það þyrfti að borga fyrir notkun. Eins hafa ljósmyndarar innlendir óvenju góða aðstöðu í þessu litla þjóðfélagi til að fylgjast með myndunum sínum.
Spurning hvort fólk sé nokkuð að spá í höfundarrétt á letri? Höfundarréttur er nokkuð sem virðist vera virtur á vissum sviðum en öðrum ekki.
Þegar kemur að letri virðist lítið sem ekkert þokast áfram. Þó finnst mér að fleiri og fleiri nýti sér kaup á letri fyrst og fremst til þess að hafa letur sem er ekki í allmennri notkun og ekki inni á hverri tölvu til þess að skapa sér sérstöðu í útliti. Viðskiptavinirnir kaupa það alveg.
Hins vegar er oftast látið duga að kaupa eitt leturleyfi. Oftast þýðir það að letrið má setja á fimm tölvur og notast á tveimur prenturum. Fimm tölvur og þá er ekki verið að tala um samtíma notkun heldur innsetningu. Það gefur augaleið að eitt svona leyfi rétt dugar fyrir auglýsingastofuna sem er að vinna efnið fyrir viðskiptavininn. Ekki á allar tölvur viðskiptavinarins heima og erlendis, prentsmiðjurnar sem eiga að prenta (leyfi til að vista letur inn í pdf) og þannig koll af kolli.
Ég er ekki sérfræðingur í höfundarrétti, langt frá því. Að hugsa um þessi mál er fljótlegasta leiðin til að ná sér í höfuðverk. En það er nokkuð ljóst að hvort sem leturleyfin eru eins og getið er um hér að framan, þá er víða pottur brotinn svo vægt sé til orða tekið.
Einn af höfuðverkjunum í kring um þetta er að finna út hvað kostar að fá fullkomið leyfi sem þekur allar þær þarfir sem viðskiptavinur hefur. Ég hef farið nokkrum sinnum í þetta ferli. Tölurnar geta verið bísna háar og verðskrá margra sem eru að selja letur getur verið flókin og ósveigjanleg. Afsláttur engan veginn það sem maður myndi búast við.
Fyrr á þessu ári kannaði ég með leturleyfi fyrir stórt fyrirtæki með erlendar starfsstöðvar og prentun út um allar trissur. Svona 200 starfsstöðvar þurftu að geta notað letrið á pc og makka, fullt leyfi til að embedda letrinu í pdf og nota á alla hugsanlega miðla sem kæmu upp. Eins þurfti að láta breyta letrinu á nokkrum stöðum, svo sem litla ð-inu og letrið varð að innihalda Austur-Evrópska stafi líka. Ýmislegt annað smávægilegt. Átta mismunandi þykktir.
Tilboðsverð fyrir þennan pakka var 93.000 evrur, hvað það svo sem er núna í íslenskum krónum. Það er hellings peningur hvernig sem á það er litið.
Í stað þess að ganga að þessu tilboði fékk ég erlendan aðila til þess að teikna letrið frá grunni eftir öllum þessum forsendum fyrir tæplega helming upphæðarinnar. Og ekki nóg með það; fullt og ótakmarkað leyfi. Eins margir notendur og við vildum, óháð landamærum og miðlum. Hvert letur á 3.800 dollara.
En hvernig má þetta vera? Er þetta ekki brot á höfundarrétti?
Þannig er málum háttað að höfundarréttur á letri rennur úr einhverjum árum eftir andlát hönnuðarins. Nú man ég ekki alveg hve mörgum og það er vissara að skoða það í hvert skipti. Sem dæmi um hliðstæðu er Helvetica. Höfundarrétturinn á letrinu, formi letursins er runninn út en ekki náttúrulega á letrinu í merkingunni útgefið letur. Þannig fara stór leturgerðarhús fram hjá þessu sjálf. Viðskiptavinur er ekki til í að kaupa letrið Helvetica til notkunar í stórum stíl af Linotype. Þá skaffar Linotype letrið endurteiknað af undirverktaka og selur miklu ódýrara og/eða með víðtækara leyfi en þeirra eigin útgáfa. Hafa verður í huga að í svona endurteiknuðu letri er ekki áralangar tækniupplýsingar svo sem hint og þess háttar innifalið, enda er hluti af þessum verðmun fólginn í þeim.
En hvað um það, kúnninn fær sitt letur sem er „alveg eins“ og allir ánægðir. Ef áhugi er á þessu er sjálfsagt mál að hafa samband við mig og ég útvega tilboð og læt kanna málið.
Annar angi af þessu eru ný letur sem hafa ekki verið gefin út áður sem letur fyrir tölvur. Þó nokkrir leturhönnuðir hafa undanfarin nokkur ár nýtt sér þessa möguleika sem útrunnin höfundarleyfi hafa gefið og unnið upp gamlar leturbækur og skriftir sem og handskriftir frægs fólks og annað í þessum dúr. Ekki er reynt á neinn hátt að hylma yfir hvaðan formin eru komin og hinum upphaflega höfundi gert hátt undir höfði.
Það sem hefur gefið þessari iðju byr undir báða vængi er Open Type letursniðið. Með því er hægt að bæta við letrið alls kyns afbrigðum sem koma fram við forransókn. Sérstaklega er þetta sláandi með skriftir, en í skriftarbókunum finnast oft flott afbrigði af endingum, tengingum og skrauti sem öllu er hægt að sturta inn í eitt og sama letrið.
Sem dæmi um skriftarletur er Compendium eftir Alejandro Paul. Hægt er að lesa um tilurð letursins hér og eins má sjá önnur letur eftir hann sem Veer selur hér. Annars finnst mér líka alltaf fínt að skoða letur, þar á meðal hans á sudtipos.com
Annað letur í þessum dúr, endurvinnsla fyrir tölvur er Recovery eftir James Puckett sem selt er á Typetrust.com. Sagan á bak við letrið er hér — alltaf gaman að fá svona fróðleik. Meira um letrið sjálft má sjá hér.
[Letrið efst í greininni er Anubis Pro eftir Dino dos Santos.]
