Þankas­trik, band­strik og skiptistrik

Typekeys

Ritvélar voru hið mesta þar­faþing og ein­hver­jir nota þær jafn­vel enn við skriftir. Þó hygg ég að fle­stir sem stunda þan­nig vinnu eða tóm­stundir hafi skipt yfir í tölvur fyrir margt löngu. Svo er nát­túrulega upp­komin kynslóð sem aldrei hefur kynnst af eigin raun þes­sum gripum. Fyrir mína parta sakna ég þeirra afskaplega lítið og þessi uppren­nandi kynslóð hefur svo sem ekki misst af miklu. Þó skal ég fúslega viðurkenna að það getur verið gaman að rýna í vél­rituð blöð frá þes­sum tíma, sérstak­lega fyrir tíma kúlu­ritvélanna. Það sem þótti á sínum tíma jöfn og vél­ræn áferð er þrátt fyrir allt bísna ójöfn og forvit­ni­leg — sérstak­lega ef ritvélin var orðin vel slitin.

Það eru mar­gar lei­far af ritvélatíma­bil­inu sem enn hanga inni í dagle­gri meðferð á texta. Sem lítið dæmi er maður enn að fá texta fyrir umbrot og auglýsin­gar þar sem sle­gin hafa verið tvö stafa­bil á milli set­ninga. Þetta var gert á ritvélum til þess að bilið milli set­ninga væri auðsærra en er til mikil­lar óþurf­tar núna.

Annað dæmi er inndrát­tur á texta sem ég fjalla um annars staðar. Fleira mætti auðveldlega telja en ég ætla að spara það aðeins.

Á ritvélum var bara einn hnap­pur til þess að gera band­strik. Þessi hnap­pur — eða öllu hel­dur sko­r­tur á öðrum aukah­nöp­pum — varð til þess að allar gerðir strika urðu meira og minna eins. Ekki var hægt að gera á ein­fal­dan hátt mun á milli mis­langra strika í texta nema bakka hálfa leið til baka og slá aftur á strikið til að lengja það.

Bókaút­gá­fur standa sig oftast þokkalega í þes­sum efnum þegar þær gefa út bækur, en þó alls ekki alltaf. Þegar maður les texta, sérstak­lega sem matrei­d­dur er af annað hvort auglýsin­gasto­fum, vefhön­nuðum eða við­vaningum — nema hvoru tveg­gja eða allt sé — er sláandi að sjá að yfir­leitt er enginn grein­ar­munur gerður á hinum fjölmörgu gerðum strika í texta.

Nú gæti verið að ein­hver spyrði sig: Hvaða strik? Ég er að tala um muninn — í stærðar­röð — á orðskip­tistriki, band­striki og þankastriki.

Árið 1997 birti Men­ntamálaráðuneytið auglýsingu um grein­armerk­jaset­ningu í íslen­sku og aðra um stafset­ningu á íslen­sku. Eins og segir í fyrstu grein:

Eftir­farandi reglur skulu gilda um grein­armerk­jaset­ningu í íslen­skum skólum, um kennslubækur útgef­nar eða styrk­tar af rík­isfé, svo og um embæt­tis­gögn, sem út eru gefin.

Þetta eru svona næs­tum eins og lög án ref­sin­gar. Kannski eins gott. Hægt er að sjá þes­sar reglur á vef Men­ntamálaráðuneytisins með skýringum Eiríks Rögn­valdssonar, prófes­sors í íslen­skri mál­fræði. Eiríkur er líka með þetta sama efni á sínum vef.
Ein­nig er rétt að benda á Ljúfu leiðina, eftir Guð­mund Sæmunds­son og Bal­dur Sig­urðs­son. Þar er fjal­lað um stafset­ningu og grein­armerki í mjög fínni vefbók.

Aftur að strikunum. Lesið endi­lega greinar 18 og 20 í auglýsin­gunni og skýringar Eiríks við þær. Það skondna er að í auglýsin­gunni er ekki notuð rétt lengd strika en í skýringum Eiríks eru strikin rétt eins og við er að búast. Ég fer ekki náið í reglurnar en hef þetta smá saman­tekt um strikin og hvar þau er að finna á hnap­paborðinu. Flestar leturg­erðir gera skýran grein­ar­mun á þes­sum strikum og sum letur gera líka grein­ar­mun á orðskip­tistrik­inu og mínus. Því er um að gera að nota strikin — og nota þau rétt.

Skip­tistrik, band (hyphen)
Skip­tistrikið er þetta óbreytta sem er á hnap­paborðinu og er oftast í dagle­gur tali kallað band­strik. Það þykir ekki alvar­legt þótt sé ekki gerður munur á strik­inu sem notað er til að skipta orðum milli lína og hinu eigin­lega bandstriki.

  • Hnap­pask­ipun: - (hypen)

Band­strik, band (en dash)
Eigin­lega band­strikið er notað til þess að tengja orð saman og eins sem stað­gengill fyrir orðið til milli talna. Munið að ekki er haft stafa­bil í kringum þetta strik milli talna. Ástæðan fyrir því hve oft maður sér bil utan um band­strik milli talna er lík­lega sú að verið er að nota orðskip­tistrikið og þá virkar þetta svo þétt án bils. Bil er eðlilega þegar strikið er notað til að aðgreina and­stæð hugtök.
Dæmi (ekki stafa­bil): Svika–Hrappur, hálf–leiðinlegur, Suður–Múlasýsla. Ég verð í burtu í 1–2 mánuði.
Dæmi (stafa­bil notað): Svart – hvítt.

  • Hnap­pask­ipun: Option + - (hyhen)

Þankas­trik (em dash)
Þetta er lengsta strikið. Það er notað aðgreiningar fyrir innskot í texta og viðauka við set­ningar til þess að auka áher­slu.
Dæmi: Þar — og hvergi annars staðar — er þetta gert svona. Þeir voru allir frekar þykkir — nema Gústi.

  • Hnap­pask­ipun: Shift + Option + - (hyphen)
Share