font.is

Open Type 2

Ég hef áður skri­fað hérna pis­til um Open­Type og þess vegna er þessi númer 2. Sit­th­vað er nát­túrulega endurtekn­ing á því sem ég sagði á sínum tíma. Síðar áttaði ég mig á því þegar ég hélt fyrir­lestur í Bláa sal­num hjá Mog­ganum, að þótt mar­gir væru jafn­vel búnir að lesa grein­ina höfðu þeir ekki gert neitt í að prófa hvernig þetta virkaði en vildu fá meira að heyra. Þess vegna er upplagt að taka upp þráðinn að nýju og bæta við smá sýnikennslu.

Frá því ég skri­faði fyrri pis­tilinn hafa streymt inn á letur­markaðinn enn fleiri af þes­sum letrum sem eru í svoköl­luðu Open­Type sniði. Mörg þeirra eru merkt sérstak­lega OT og önnur, til dæmis flest Open­Type letrin frá Adobe eru merkt PRO. Mar­gir aðrir hafa tekið það upp. En svo er annað eins af þes­sum letrum sem eru ekki merkt neitt sérstak­lega í heit­inu en sést á tákn­myn­dinni hvaða snið er á letrinu.

Þetta er bara top­purinn á ísjakanum og virðist talsvert flókið kannski. En hvað er Open­Type og hvaða þýðingu hefur það fyrir okkur blásak­lausa hön­nuðina? Að mínu mati er þetta hið mesta hap­paþing en ég þyk­ist vita að ein­hver­jir myndu þig­gja smá leiðsögn við að kyn­nast OpenType.

Í sem ein­föl­dustu máli: Síðustu árin höfum við verið að nota letur sem eru í svoköl­luðu True­Type og Post­Script eða T1 sniði. Fæsta skip­tir þetta ein­hverju máli en svona til að átta sig aðeins þá er True­Type tákn­myn­din tvö blá T, en Post­script tákn­myn­din lítið rautt a. Og Open­Type er oftast með tákn­mynd sem er eins og hal­landi O, svart vin­stra megin og blá­grænt hægra megin. Svo ég haldi mig við True­Type og T1 aðeins lengur þá eru þessi snið jafn rét­thá og jafngóð. True­Type fékk á sig slæmt orð fyrir all mör­gum árum vegna þess að sum útkeyrslutæki og prentarar áttu í erfiðleikum með það. Mar­gir hafa af þeim sökum dál­itla fordóma gag­n­vart því sniði.

Kos­turinn við True­Type hefur helst verið sá að letrið hefur verið í einum pakka, eitt stykki sem inni­hel­dur bæði skjá og pren­tup­plýsin­gar. Open­Type er líka þan­nig; einn pakki fyrir hverja vídd. Fra­man af héldu stóru leturg­erðarhúsin sig við Post­Script eingöngu og ýtti það ein­nig undir fordóma gag­n­vart True­Type. Post­Script þótti van­daðra letur.

Tak­markanir við bæði þessi snið eru að þær rúma aðeins 256 leturtákn eða stafi. Þetta rétt rúmar ven­julegt stafróf með há– og lágstö­fum, tölustö­fum pí-táknum og örfáum aukatáknum fyrir lat­nesk mál. Þetta hefur orsakað það að ef átt hefur að bjóða upp á fleiri valmöguleika á ein­staka stö­fum eða stafahópum hefur þurft að gera auka letursett. Algen­gar svona hliðarg­erðir eru Caps eða Small­Caps, SC fyrir háste­flinga, OS fyrir Old Style, Expert fyrir alls kyns aukatákn og jafn­vel LF fyrir Lin­ing Fig­ures fyrir afbrigði af tölustö­fum og svo mætti lengi telja. Að auki hefur þurft að gera aukale­tur fyrir þá sem nota ekki lat­neskt stafróf að fullu eða engu leyti. Aus­tur evrópsk letur hafa oftast verið merki CE.

Open­Type er hins vegar með þakið við 65.000 tákn eða því sem næst. Það þýðir að í raun væri hægt að setja í sama letur­pakkann nánast allt rit­mál sem til er í heiminum. Seint mun ein­hver fara í þá aðgerð. Gott dæmi um svona letur er Lucida Grande sem fyl­gir stýrik­erfinu. Í því er allt letur fyrir rúss­nesku, taílen­sku, tékk­nesku, íslen­sku, kín­ver­sku, grísku og tyrk­nesku, svo fáein mál séu upp talin. Þetta opnar jaffn­framt þann kost að allar þes­sar gerðir sem nefn­dar voru hér á undan, SC, CE, Old­Style, Expert og fleiri, rúmist fyrir í einu og sama letrinu. Ein­nig að hægt er að hafa fjöl­breytt úrval af aukaaf­brigðum af ein­staka stö­fum ef mön­num bíður svo við að horfa.

Hön­nunarlega kemur þetta sérstak­lega við sögu í skrif­tar­letri. Með því að skipta úr ein­staka stö­fum er hægt að fá eðlile­gri útkomu. Það er alltaf hálf asnalegt að sjá skrif­tar­letur með nákvæm­lega eins stö­fum hlið við hlið.

Möguleikarnir eru sem sagt talsverðir. En þeir sem gefa út letrin bjóða oftast upp á Post­Script og True­Type líka. Hvers vegna? Jú, það eru enn mar­gir að nota eldri stýrik­erfi, sumir að nota „úrelt“ for­rit sem ekki styðja Uni­code en það er ski­lyrði svo allir möguleikar letursins nýtist. Enn aðrir hafa ekki tileinkað sér að nota Open­Type eða er illa við það á ein­hvern hátt. Sumir bera því við að þeir kunni ekki að setja það á tölvurnar. Þetta hef ég frá nokkrum aðilum sem gefa út letur. Ef verið er að kaupa letur ætti umfram allt að kaupa Open­Type útgá­funa þótt hún kosti kannski aðeins meira.

En kíkjum aðeins á möguleikana. Ég tek hérna til dæmis letur sem heitir Bick­ham Script Pro frá Adobe. Þegar ég skrifa orðið Glyph kemur það svona út – eins og við var að búast.

Ég opna því næst palettu sem heitir Glyphs í Illus­tra­tor eða InDe­sign Type > Glyphs og vel pop-up hnap­pinn þar sem sten­dur Entire Font. Þarna er hægt að skoða hvern einasta staf í letrinu og er það ekki leiðin­legt. Á myn­dinni glit­tir í nokkur mögu­leg r sem við gætum valið um. En þau eru í þessu letri þó nokkuð fleiri en sést hér. Þeir sem eru með CS2 pakkann á tölvunni sinni geta séð að fjöldi OT letra hefur fylgt pakkanum. Það er ærið mis­jafnt hvaða möguleikar eru innbyg­gðir í þau letur og þetta er tilvalin leið til þess að kanna það. En núna ætlum ganga aðeins lengra.

Skip­tum hnapp­num yfir í að sýna Alter­nates for Cur­rent Selec­tion. Við þetta hverfa allir stafirnir nema ein­hver sta­fur í orðinu sé valinn. Ef til dæmis y er valið og þá koma bara fram yfsilonin í letrinu. Myn­din sýnir að eitt y er skyggt, það sem ég er með í orðinu. Nú get ég valið um að skipta út – setja nýtt y í staðinn með því að tvís­mella á sta­fareit í Glyph palet­tunni. Í Bick­ham Script Pro get ég valið um 24 mis­mu­nandi y.

Þes­sir möguleikar eru set­tir sem still­ingar inn í letrið. Ein­nig getur höfun­dur letursins still­ingar­nar þan­nig að sumir stafir leyfi ekki vis­sar útgá­fur af öðrum staf á undan eða eftir. Sem dæmi get ég ekki valið úr eins mör­gum y ef orðið væri Glyphs, með s í enda orðsins. Þessi tak­mörkun er á þeim yfsilonum þar sem angar­nir teygja sig yfir á s. Í sumum til­fel­lum skip­tist sjálfkrafa um stafinn á undan eða eftir ef maður velur ein­hvern nýjan staf. Mis­mu­nandi er hve langt er gengið er í þessu og best að prófa sig bara áfram með þetta.

Svo er hér lokaút­gá­fan þegar ég er búinn að fikta fram og til baka með orðið og kanna hvað hen­tar best. Ekkert smá gaman ef maður er með flott letur. Aðvörun: Það er auðvelt að gleyma sér í þessu og falla fyrir borð.

En svo má ekki gleyma öðrum still­ingum sem við getum fik­tað í. Í Illus­tra­tor er paletta sem heitir Open­Type og samsvarandi still­ingar er hægt að nál­gast í InDe­sign undir þríhyrn­ingnum í Char­ac­ter palet­tunni. Það er full langt mál að fara í geg­num þetta allt hérna en í örfáum orðum eru þetta still­ingar þar sem maður getur ákveðið hvaða eigin­leika letursins maður vill fá. Til dæmis vill maður kannski láta sjálfkrafa koma fram sam­líminga eða lígatúra, tölustafir séu allir á grunnlínu (LF) eða Old­Style (lafandi niður fyrir grunnlínu) og fleira og fleira.

Þá er bara að prófa þetta á ein­hverju letri sem þú ert með á tölvunni. Eins og ég nefndi eru skrif­tar­letrin með mestu fjöl­breyt­nina í möguleikum. Pró­fið til dæmis að leika ykkur með Caflish Script Pro.