Timburmenn eftir fontaflóð. Fyrirlestur í Bláa sal
Síðasti hádegisfyrirlestur Prenttæknistofnunar á þessari önn var haldinn 4. apríl í Bláa salnum í Morgunblaðshúsinu. Ég tók að mér að halda þennan fyrirlestur eða spjall. Viðfangsefnið var að leita svara við nokkrum spurningum sem var búið að varpa til mín.
Ég ætla að taka saman í nokkrum bútum það helsta sem ég fjallaði um. Eins og kom fram hjá mér áður tala ég blaðalaust við svona tækifæri. Samatektin er því kannski svolítið samhengislaus en ég vona að það komi ekki að sök.
Spurningar hljóðuðu nokkurn veginn svona:
- Hver er staðan í leturhönnun að loknu fontafylleríinu?
- Er komin upp hreintungustefna í leturhönnun?
- Eru leturhönnuðir farnir að takmarka aðgang að letri sínu eða er letrið í stöðnun?
- Hvað er nýjast í erlendum stefnum og staumum leturhönnuða?
- Hvað verður heitasta letrið í sumar?
Byrjum þá á forsögunni. Hvaða fontafyllerí er verið að tala um og hvernig stóð á því?
Ég sé mjög sterkt samhengi milli þess sem gert er, við það sem hægt er að gera. Með því á ég við dæmi eins og þegar Gutenberg kom fram með margnota letur til prentunar á bókum (hægt að gera) þá hófu menn að prenta bækur sem aldrei fyrr (gert). Bókafyllerí ef svo mætti kalla. Fyrsta bókaflóðið kannski.
Sama gerist aftur þegar við fáum í hendurnar tölvur á viðráðanlegu verði og forrit með. Fontographer, FontStudio, FontLab og fleiri forrit. Allir eru orðnir leturhönnuðir. Þetta eru árin upp úr 1990 til 2000.
Nokkrar tilraunir hafa verið gerðar til þess að áætla hve margar leturgerðir eru fáanlegar. Ég tók saman graf sem sýnir nokkur af þessum ártölum og fjölda fonta sem var verið að giska á í hvert skipti. Athugið að ekki er sama árabil á milli súlnanna, heldur eru þetta niðurstöður úr nokkrum sjálfstæðum könnunum.
Talning á leturgerðum afar erfið og flókin. Mörg letur bera sama nafn, stundum ólík letur og svo eru til óteljandi útgáfur unnar eftir sömu fyrirmyndum. Samt sem áður hafa menn reynt og eru enn að reyna að gera sér í hugarlund hve mörg letur eru fáanleg til kaups. Þá er ótalið allt letur sem ekki stendur til boða en hefur verið gert sérstaklega fyrir einhverja aðila, fyrirtæki eða stofnanir.
Eins og sést verður aukningin gríðarleg á þessu árabili. Í dag er talið að það séu um og yfir 130.000 letur til sölu víðsvegar um heiminn.
Fyrsta talningin er frá 1974. (Robin Kinross) Þar er áætlað að til séu 3.621 letur. Ansi nákvæmt.
Paul Brainerd hjá Aldus fyrirtækinu heldur því fram árið 1994 að um það bil 10.000 leturgerðir séu til fyrir grafíska iðnaðinn.
FUSE tímaritið bætir um betur árið 1998 og telur að um 12.000 letur séu til í stafrænu sniði.
Í New York Times 1996 er því haldið fram (Liu) að milli 50 — 60.000 letur séu til, en Ilene Strizver tekur ekki svo djúpt í árinni 1999 þegar hún skrifar að letrin séu um 30.000. Þremur árum síðar, 2002 segir hún aftur á móti að meira en 40.000 letur séu í umferð.
Nýrri talningar sem fást með því að leggja saman fjölda fonta sem til eru hjá stærstu söluaðiðum og deila eftir einhverri formúlu til þess að hreinsa út tvítekningar, segja að letur eins og ég sagði hér á undan að úrvalið nái í það minnsta 130.000 letrum í dag (fullyrt 2005).
Mikil fjölgun leturhönnuða kallaði á fleiri sjálfstæðar einingar sem seldu og selja enn letur. Svo örfá séu talin ber hátt Emigre og T26 sem höfðu mikil og varanleg áhrif og Neville Brody og David Carson sem hvor í sínu lagi settu áberandi svip á þetta tímabil.
Þrátt fyrir þessa miklu grósku hafa ekki mörg letur frá þessum tíma náð þeim hæðum í vinsældum eins og letrin sem voru hönnuð fyrir tölvuöld. Það er auðvitað helst þar sem framsæknir hönnuðir hafa verið að hanna á hverjum tíma. Þeir leita eftir nýju letri eða nota eldra letur á nýjan hátt. Þannig verður nýtt letur oft áberandi í stuttan tíma, eins konar tískufyrirbrigði. Flest allir hönnuðir þurfa að glíma við sína viðskiptavini og oftar en ekki vill fólk úr viðskiptalífinu frekar þekktar lausnir en að taka áhættu á að nota eitthvað óþekkt.
Það eru ekki bara hönnuðir sem nota letur. Fjöldi einstaklinga kaupir sér letur vegna jólakortagerðar eða hver veit hvað og því er sala leturs ekki endilega endurspeglun af því sem er að gerast í leturtísku hjá hönnuðum.
Samt sem áður er nokkuð athyglisvert að sjá að hönnuðir eða auglýsingastofur eru frekar íhaldssamar í leturnotkun.
Ég náði mér í gögn á netinu sem sýna þetta nokkuð vel. Hér er til dæmis talning á fyrirsagnaletri auglýsinga í New York Times í nóvember 2005.
Augljóslega miklir yfirburðir steinskriftarleturs og ekki nóg með það, mest af letrinu hannað fyrir þann tíma sem ég er að fjalla um, eða fyrir 1960.
Annað dæmi, algengasta letur á metsölubókum í byrjun október 2005. Hér eru hönnuðir greinilega mun frjálsari með leturvalið en í auglýsingunum og reyndar verður að taka tillit til þess að í stærri samfélögum eru auglýsingateiknarar og hönnuðir tvær stéttir sem fara ekki almennt inn á starfssvið hvors annars. Tískuletur á greiðari leið inn í tölvur hönnuðanna. Samt sem áður þó nokkur íhaldssemi í gangi hér.
Og aftur, kvikmyndaplaköt. Vinsælustu myndir nóvembermánaðar 2005. Sama hér, talsverð íhaldssemi. Það glittir í nokkur sérteiknuð letur eins og í fyrsta lið, Harry Potter. En það er svo sem ekki mikið að gerast. Trajan kemur víða við enda vinsælasta bíóplakataletur sögunnar.
