Times og Arial nóg?
Þessi grein var birt í Prentaranum, haustið 2005.
Er ekki nóg að hafa Times og Arial?
Eitt sinn var ég spurður þessarar spurningar og að er auðvelt að svara henni játandi. Við kæmumst alveg af án þess að hafa fleiri leturgerðir. En við viljum auðvitað ekki sitja uppi með þessar einu leturgerðir. Reyndar er erfitt yfirleitt að hugsa sér heiminn án einhvers konar leturs. Tákna, sem raðað er saman til þess að túlka hugsanir og fróðleik eða eins og í austurlöndum fjær, letur sem táknar hugmyndir. Þessi tiltölulega einföldu tákn auðvelda öll samskipti milli manna og á síðari tímum er orðið sjálfsagt að nota letur við samskipti milli heimsálfa. Þetta þykir svo sjálfsagt í dag að fæstum þykir orð á því gerandi. Fæstir hugleiða heldur að stórar atvinnugreinar byggja tilveru sína á tilvist leturs, blaðamenn, prentarar, rithöfundar, svo eitthvað sé nefnt. Ég á í það minnsta mjög erfitt að hugsa mér hvernig við færum að án þess.
Letur hefur afar mikið að segja í hönnun, hvort sem um er að ræða bóka– og bæklingaútlit eða þá útlit auglýsingaefnis. Fyrirtæki nota letur sem hluta af heildarútliti sínu og reyna oftar en ekki að segja eitthvað aukalega með leturgerðinni: Ég er smart, ég er áreiðanlegur, vinalegur, traustur eða ég er tæknifyrirtæki. Það er ekki hægt að gefa neina ákveðna formúlu fyrir því fyrir hvað hver leturgerð stendur. Frekar má segja að leturgerðin fái á sig einhverja táknræna merkingu í því samhengi sem hún er sett fram. Smátt og smátt tengist ímynd fyrirtækisins við letrið þar til það nægir að skrifa einfalda setningu með letrinu og við skynjum samstundis þessa dýpri merkingu. Oftast alveg ómeðvitað. Svo koma ótal eftirhermur í kjölfarið. Fyrirtæki sem vilja ná sama árangri og glæsilega fyrirtækið með flotta letrið taka að nota sama eða svipað letur og letrið kemst í tísku. Einfalt er að sjá þetta til dæmis með letur sem Apple fyrirtækið hefur notað. Garamond réði lögum og lofum upp úr 1990 og í dag er Myriad sem Apple notar feykilega vinsælt. Annað dæmi er þegar Starbucks fór að nota letrið Cézanne, sem hafði ekki selst mikið af í ein átta ár. Salan á því letri rauk upp úr öllu valdi og ég skal fúslega viðurkenna að ég er einmitt að nota það letur í verkefni sem ég er að vinna að.
Breytingar í leturlandslagi.
Ég geng út frá því að flestir sem lesa þetta blað þekki eitthvað smávegis til sögu leturs og prentunar. Þeir vita sem er að letur er ekki eitthvað sem vex á trjánum. Lengi framan af var letrið sem notað var í prentsmiðjum útskornir stafir úr tré og síðar úr blýi. Fyrir aðeins tuttugu til þrjátíu árum fór letur að vera til í ljóssetningavélum og ruddu þær fljótlega út öllu lausa blýletrinu. Þegar tölvurnar tóku að lokum við öllu umbroti og leturmeðferð urðu miklar breytingar í prentiðnaðinum. Heilu starfsgreinarnar svo sem setjarar, skeytingamenn og offsetljósmyndarar nánast þurrkuðust út, en á sama tíma jókst öll prentun um allan helming. Þekking margra þeirra sem störfuðu í áðurnefndum prentiðnaðargreinum hefur nýst á öðrum starfsvettvangi, t.d. á auglýsingastofum og margir hafa fært sig yfir í umbrot.
Letur hefur sjaldan gegnt jafn þýðingarmiklu hlutverki í sögunni en einmitt á þessum gósentímum prentunar. Miklu fleiri koma við sögu við þessa notkun og aukin eftirspurn eftir fleiri leturgerðum hefur verið gífurleg. Framboðið hefur fylgt eftirspurninni eftir. Verð fyrir leturgerðir hefur líka lækkað gríðarlega, enda sala á því gerbreyst. Í stað þess að prentsmiðja ætti blýletrið eða setningarþjónustan sæti ein að takmörkuðu safni fordýrs leturs, er letur orðið almenningseign. Hverri tölvu fylgir mikill fjöldi leturs sem dugir flestum sem heima sitja með tölvu, en auglýsingastofur og prentsmiðjur þurfa að eiga margfalt það magn til þess að velja úr á hverjum degi. Áætlað er að til sölu séu vel á annað hundrað þúsund leturgerðir og er þá ótalið allt það letur sem aldrei hefur komist í umferð.
Í dag getur nánast enginn sem starfar við meðhöndlun leturs, hönnuðir og prentsmiðjur, hugsað sér annað en að vera með gott safn leturs. Eins þægilegt og þetta er orðið kallar þessi mikli fjöldi yfir sig ný vandamál. Ekki það að vandamál hafi ekki verið líka til á tímum ljóssetningavélanna. Það vissu bara færri af þeim vanda. Sem dæmi var fokdýrt að fá íslenska stafi í forrit ljóssetningavélanna og takmarkaði það mjög það úrval sem var úr að spila. Önnur og tæknilegri vandamál voru stillingar á ljósmagni við setningu, framköllun og ýmislegt í þeim dúr.
Á tölvuöld er það hins vegar leturfjöldinn sem er að trufla, utanumhald og stýring á honum. Og enn eru það íslensku stafirnir sem valda vanda. Á tímum ljóssetningavéla voru það bara þ og ð sem voru að halda aftur af, en í þá daga þurfti að panta og láta teikna sérstaklega þessa stafi í letursettin. Í tölvunum eru það þ, ý og ð sem sem hafa verið að gera usla. Hér er ég að miða við Macintosh tölvunar sem ráða ferðinni í prent– og hönnunargeiranum. Á sínum tíma var ákveðin svokölluð stafatafla fyrir makkana og gekk bara vel til að byrja með. Þegar tímar liðu kom í ljós að þessi stafatafla gekk ekki saman við stafatöflur pc tölva auk annarra vankanta. Ákvörðun sem í sjálfu sér var ekki röng þegar hún var tekin reyndist arfavitlaus þegar fram liðu stundir. Sem betur fer sjáum við nú loksins fyrir endann á þessum leiðinda kvilla og eftir eru aðeins eru örfá forrit sem ekki geta nýtt sér svokallaða Unicode stafatöflu sem er lykilatriði í að tryggja okkur hnökralausa íslensku í því efni sem við búum til. Bröltið við að fá þessa stafi fram hefur verið gríðarlegt og óhætt að segja að það hafa tapast miklir fjármunir vegna þessa á síðustu árum. Alls kyns viðbætur og viðgerðir á forritunum og stýrikerfunum hafa verið gerðar og letrinu sjálfu breytt — allt til þess að okkar heitt elskuðu þýð komi fram. Við getum farið að anda léttar.
Er þetta vesen þá ekki alveg að verða búið?
Letrið, eins og við sjáum það komið á pappír eða tölvuskjá er í öllum meginatriðum byggt á sömu forsendum og fyrr á tímum. Það er að segja leturformin, stafagerðin. Tæknilega séð er allt annað upp á teningnum. Mikill munur er frá úrskornum stöfum eða steypum í blý yfir í letrið eins og við notum það í dag. Letrið sem við setjum á tölvurnar er tölvuforskrift, nokkurs konar forritsbútur, sem forrit sækja til þess að mynda leturformin. Forskriftin segir til um lögun letursins staðsetningu tiltekinna punkta í hnitateikningu, stafabil og því um líkt. Þótt ekki sé í grundvallaratriðum flókið að teikna letur eru að baki býsna margar reglur sem þarf að fylgja svo letur standist allar kröfur sem kunna að verða gerðar til þess í vinnsluferli prentverka. Svo dæmi sé tekið er útlínuteikning leturs andsælis, það er frá hægri til vinstri og í stöfum eins og O er þá innri hringurinn í hina áttina til þess að mynda flöt með gati í gegn. Þetta er samkvæmt PostScript staðli. Við myndum sjá alveg eins O þótt teikningunni væri alveg snúið við. En einstaka útkeyrslutæki gera ekki ráð fyrir því og gefa villuboð við þetta. Ýmis konar pyttir af þessum toga hafa komið upp og munu gera áfram ef ekki er vandað til verka.
Annað dæmi eru nöfn á letri. Við sjáum nöfnin á letrinu bæði á tölvunni og í valseðli. En inni í letrinu sjálfu eru fleiri uppsetningar af nafninu og strangar reglur um hvernig þau eru framsett. Ekki gildir það sama fyrir makka og pc. Windows stýrikerfið leyfir til dæmis aðeins að notað sé Regular, Italic, Bold og BoldItalic sem stílanöfn á letri og því getur staðið í bæði tölvum og útkeyrslutækjum þegar notuð eru stílanöfn eins og Light eða þá skrifað upp á íslensku, eins og til dæmis Feitt sem ég hef séð.
Það er því í mörg horn að líta þegar búið er til letur.Þegar svo við bætist að nýir leturstaðlar bætast við eins og OpenType, með enn fleiri staðla þyngist enn róðurinn hjá þeim sem vinna við hönnun leturs. Eitt er að teikna leturformin sjálf og hins vegar í að gæta þess að letrið uppfylli alla nauðsynlega staðla. Þetta er farið að sliga marga leturhönnuði verulega, hönnuði sem ætluðu bara að búa til letur en ekki fást um eitthvert tæknimaus. Hjá stærstu útgefendum leturs er þetta þannig að letur kemur frá leturhönnuðum en tæknimenn hjá þeim eiga tryggja að stöðlum sé fylgt. Smærri aðilar og einstaklingar sem gefa út letur þurfa að verða sér út um þessa þekkingu sjálfir eða leita til sérfræðinga. OpenType sniðið, sem nú ryður sér mjög til rúms þessa daganna, er annars frábær viðbót við leturflóruna. Það býður upp á ýmsa nýja möguleika sem aðeins voru til í villtustu draumum fyrir nokkrum árum. Hvert letur getur innihaldið alls kyns aukatákn sem áður þurfti að nálgast í aukaútgáfum af letrinu, til dæmis í OldStyle pakka eða þá SmallCaps. Núna er hægt að setja þetta allt inn í sama letrið og hægt að bjóða upp á aukaútgáfur af hverjum staf. Þannig má gera skriftarletur eðlilegra ef notaðar eru mismunandi gerðir af stöfum sem koma fyrir mörgum sinnum fyrir í texta. Hefðbundið letur, TrueType og Type1 hafa aðeins leyft að 256 stafir séu í hverju letri en OpenType getur innihaldið allt að 65.000 tákn. Það þýðir að nánast öll ritmál heimsins komast fyrir í einu og sama letrinu.
Að framansögðu er ljóst að margt getur brugðið út af í beinum tengslum við letrið sjálft og er hér þó fátt eitt nefnt. Ég er þó alls ekki að reyna að hræða neinn upp úr skónum. Stöðugt er unnið að því að gera okkur lífið með letrinu einfaldara þótt á sama tíma virðist stundum sem bakgrunnurinn sé sífellt að verða flóknari. Ýmis góð forrit eru framleidd til þess að koma betra skipulagi á leturstýringu á tölvunum og önnur til þess að reyna að gera hönnum á letri öruggari tæknilega.Himininn er því frekar bjartur þótt eitt og eitt ský renni sér yfir hann og sturti regni yfir okkur.
Höfundur er hönnuður og sér um sextíu og sjö tölvur á Íslensku auglýsingastofunni. Hann heldur úti vefsetrinu www.font.is þar sem hann fjallar um leturmál og ýmis önnur tölvutengd mál.
