Mótun texta með málsgreinastillingum
Reglur eru til þess að brjóta þær segja margir. Ég get svo sem alveg tekið undir það — upp að vissu marki í það minnsta. En stundum þegar maður sér reglur brotnar í leturmeðferð fær maður sterklega á tilfinninguna að sá sem braut reglurnar viti ekki hverjar þær eru.
Ég tók hér saman nokkur atriði sem ég veit að margir hefðu gott af að skoða og tileinka sér og set þau upp sem reglur sem síðan er hægt með góðri samvisku að brjóta ef maður vill. Þessar reglur eru fyrst og fremst um notkun dálkahnappsins, tab hnappsins í texta og inndráttar (indent).
Ef ég man rétt heitir tab hnappurinn dálkastillir eða dálkahnappur á ritvél. Þetta nafn er varla viðeigandi á tölvum þar sem miklu betri leiðir eru til þess að gera dálka, að maður tali ekki um inndrátt á texta. Ég ætla samt að nota það orð hér ásamt tab.
Öll almennileg ritvinnslu– og umbrotsforrit og jafnframt textavinnsluhlutar teikniforrita eru með forstillt dálkahök. Um leið og maður setur inn dálkahak að eigin geðþótta hverfa forstilltu hökin eða ýtast á undan þeim sem maður setur inn. Það er í góðu lagi að nota dálkahnappinn við vinnslu á töflum og efnahagsreikninum og því um líku en ekki við venjulegan meginmálstexta. Í töflum eru vinstri dálkahök mest notuð til þess að jafna texta að framan í dálka en hægri dálkahök mest til þess að jafna tölur að aftan.
Við skulum þá líta aðeins helstu tólin, dálkastikuna og málsgreinagluggann (Paragraph Palette) sem við notum til þess að móta texta með.
Á stikunum eru tveir þríhyrningar. Sá neðri stýrir inndrætti textans eða vinstri brún hans. Sú efri stýrir því hvar fyrsta lína málsgreinar byrjar. Þetta er mikilvægt að hafa í huga. Takið eftir litlu hökunum sem standa upp úr. Þetta eru forstillt dálkahök. Ef við setjum inn okkar eigið dálkahak hrekjast þau forstilltu á undan og hverfa af því svæði sem við erum að stilla.
Það er þægilegt að nota stikuna til þess að stilla þetta inn en oft (alltaf) er þörf á nákvæmni í þessum efnum og þá er betra að notast við málsgreinagluggann (Paragraph Palette). Sérstaklega á þetta við þegar við samræmum staðsetningu dálkahaks og fyrstu línu inndráttar sem ég sýni hér neðar.
Skoðum málsgreinagluggann og stikuna betur með skýringum og takið vel eftir litlu táknmyndunum því þær eru samræmdar milli Adobe forritanna og segja meira en mörg orð.
a. Inndráttur texta, vinstri hlið textadálksins. Þarf ekki endilega að vera á núllpunktinum.
b. Inndráttur fyrstu línu málsgreinar. Athugið að þessi tala getur í sumum tilfellum verið negatíf, það er að segja með mínusmerki fyrir framan.
c. Staðsetning dálkahaks, tab. Aðeins hægt að gera á stikunni.
d. Fjarlægðarviðbót á undan málsgrein.
e. Fjarlægðarviðbót á eftir málsgrein.
Eins og sést á myndinni er hægt að gera sumt á stikunni en pallettan er mun ítarlegri. Hér koma svo nokkrar reglur.
1. regla: Ekki ofnota dálkahnappinn
Margir freistast til þess að nota dálkahnappinn í tíma og ótíma til þess að skorða texta, setja inndrátt á fyrstu línur og margt fleira. Í næstu reglum er farið í einstaka liði til þess að skýra hvernig þetta ætti að vera gert.
(Það er mér ógleymanlegt þegar ég þurfti einu sinni að færa inn leiðréttingar í bækling sem samstarfsmaður sem var farinn í sumarleyfi hafði sett upp. Unnið hafði verið með fast textabox en textinn, fyrir utan fyrirsagnir, var allur inndreginn með því að slá tvisvar á tab í upphafi hverrar línu. Um leið og textinn lengdist eða styttist vegna leiðréttinganna fór öll uppsetning lönd og leið. Ég er enn að sjá svipaða hluti gerast í textavinnslu þótt þetta sé það ýktasta sem ég hef upplifað í þessum efnum).
Mun betri leið er að stilla inndráttinn með efri þríhyrningnum, b. eða í palettunni. Ef textinn er langur þá setur býr maður til stílsnið með stillingunum, Paragraph Rules.
2. regla: Færum til texta með inndrætti en ekki dálkastilli. (a.)
Stundum hentar að draga inn texta t.d. í innskotum í texta, nánari skýringum og þess háttar. Þá er skynsamlegast að velja þann hluta textans og draga inn neðri þríhyrninginn, a. eða færa inn málin í málsetningargluggann. Gera svo endilega stílsnið (Adobe: Paragraph Rule, Quark: Style Sheet) ef hætta er á að innskot sé víðar í textanum.
3. regla: Ekki setja inndrátt á fyrstu línu í fyrstu málsgrein kafla.
Inndráttur í fyrstu línu málsgreina er ætlaður til aðgreiningar þeirra og er því af augljósum ástæðum óþarfur á fyrstu málsgrein og hreinlega ljótur. Prófið bara að opna nokkrar íslenskar skáldsögur og skoða muninn. Því miður verður að segjast eins og er það þessi regla er ekki nærri alltaf virt í íslenskum bókum. Á móti má nefna Morgunblaðið sem ég kíkti á rétt sem snöggvast áðan. Þar er þessi regla í hávegum höfð. Sjá myndirnar.
4. regla: Ekki gera inndrátt í fyrstu línu með dálkahnappinum.
Í framhaldi af þriðju reglunni er rétt að kíkja aðeins betur inndrátt fyrstu línu málsgreinar. Margir láta eins og þeir séu að vinna á ritvél þegar þeir vinna með texta og ýta á dálkahnappinn, tab, við upphaf hverrar málsgreinar. Mun betra að festa svona fyrstu línu inndrátt með málsgreinastillingum í málsgreinagluganum, Paragraph. Þetta er auðvelt að stilla í dálkastikunni (sjá mynd) annars vegar og hins vegar með málsetningu eins og myndin sýnir líka. Þá er þetta líka stillt eins og okkur finnst smekklegast en ekki eins og þeim sem smíðaðu forritið fannst að það ætti að vera. Athugið að oftast þarf maður að hreinsa texta sem maður fær sendan af þessum ófögnuði því ofgnótt dálkamerkja í texta getur klúðrað öllu útliti.
5. regla: Ekki slá hugsunarlaust á Return (vendihnapp) eftir málsgrein.
Hérna er það ritvélasyndrómið aftur. Það er nauðsynlegt að kíkja vandlega á bil milli málsgreina því að þau skipta gríðarlega miklu máli um heildar áferð prentaðs texta. Stundum getur auðvitað eitt eða tvö línubil verið það eina rétta en það væri þá alger tilviljun. Athugið frekar stillingarnar sem sýndar eru hér á myndinni í lið d. og e. Þessar stillingar segja til um hve bilið á eftir og undan málsgrein á að vera. Nóg er oftast að notast við annað hvort undan eða eftir. Ég nota oftast á eftir, oft 1–2 mm, en það fer auðvitað eftir stærð letursins og smekk. Á neðri skýringamyndinni setti ég inn 2 mm í reit d.
Ef málið er gefið upp í punktum er einfalt að skrifa mm á eftir tölunni og þá kemur bilið í millimetrum ef óskað er. Best er síðan að binda þetta í stílsnið eins og ég hamra stöðugt á. Illustrator býður upp á málsgreina og stafa stílsnið eins og InDesign en hægt er einnig að soga þau upp snið með sogpípunni til þess að færa þessar stillingar milli málsgreina ef textinn er ekki það langur að það taki því að festa sér stillingar í stílsniði.
6. regla: Notum sambland af indrætti og dálkastillingum til þess að láta tölu– eða bollumerktan inndátt líta betur út.
Þegar við fáum texta sem á að vera inndreginn og með bollum eða tölum á undan eða tölum þurfum við gjarnan að byrja á því að hreinsa út eitthvað af dálkamerkjum sem ritarinn setti inn eins og áður var minnst á. Að því loknu veljum við allan textann sem um ræðir og setjum stillingarnar upp eins og sýnir hér á myndinni. En auðvitað notar hver og einn sín eigin mál.
Brellan er fólgin í því …
… að nota inndrátt á allan textann. Notum til dæmis 6 mm því að við ætlum að draga textann lítils háttar inn og hafa bollurnar við jaðar dálksins.
Þá er fyrstu línu inndráttur settur í negatíva tölu –6 mm, þannig að við breytum þessu hugtaki í útdrátt. Fyrsta línan er því framar en inndregni textinn.
Og að lokum setjum við dálkahak á 6 mm f. til þess að fyrsta lína textans jafnist við inndregna textann. Hér er löglegt að nota dálkahnappinn, tab.
Ég skora á alla sem lesa þetta að prófa þetta á einhverjum texta t.d. einhverju sem þeir eru nýbúnir að vinna með. Margir munu spyrja sig hvernig þeir hafa farið að fram að þessu.
